Święte miejsca i pielgrzymki w Japonii

Święte miejsca i tradycje pielgrzymkowe Japonii zostały uwarunkowane zarówno warunkami geograficznymi i topograficznymi, jak i czynnikami religijnymi i kulturowymi. Ponad 80% japońskich terenów wiejskich to tereny pagórkowate lub górzyste. W starożytności ten stan fizyczny dał początek unikalnej i trwałej tradycji wierzeń i praktyk religijnych skupionych na górach. Choć nigdy nie została usystematyzowana, tradycja ta była tak rozpowszechniona, że japońscy uczeni nazwali ją Sangaku Shinko, oznaczające „wierzenia górskie” lub „górskie wyznanie”. Sangaku Shinko nie powinno być rozpatrywane w wąskim sensie kultu gór, ale raczej w szerszym znaczeniu, obejmującym mitologię, wierzenia ludowe, rytuały, praktyki szamańskie i struktury świątynne związane z religijnym wykorzystaniem konkretnych gór.

H. Byron Earhart, badacz religii japońskiej, pisze, że „Większość gór, których święty charakter potwierdzają dowody archeologiczne, jest również widoczna w najwcześniejszych zapisach pisanych Japonii. W tych pismach góry odgrywają rolę religijną w kosmogonii i teogonii formalnej mitologii i są widoczne jako miejsca zamieszkania bogów, miejsca pochówku i święte miejsca o niezwykłym pięknie. W dwóch kompilacjach dworskich, które reprezentują najwcześniejsze pisma w Japonii (Kojiki, opracowano AD 712 i Nihon Shoki, opracowano AD 720), góry pojawiają się w niemal każdej wyobrażalnej formie religijnej ".

Ogólne wyjaśnienie tej intensywnej deifikacji gór w Japonii można znaleźć w ich charakterystyce w przeciwieństwie do równin. Działalność człowieka miała miejsce głównie na równinach, podczas gdy góry były tajemnicze i rzadko odwiedzały inne światy. Niesamowita wysokość, osobliwość terenu i niebezpieczeństwo wejścia w góry inspirowały w ludzkim umyśle postawę czci i uwielbienia. Jednak bardziej przekonujące wyjaśnienie wczesnego uświęcania niektórych gór można znaleźć w wierzeniach shintoistycznych, które są rdzenną, szamańską religią Japonii. Szintoizm postrzegał każdy obiekt naturalny – drzewa, skały, źródła, jaskinie, jeziora i góry – jako siedzibę duchów zwanych kamiWierzono, że duchy kami wywierają potężny wpływ na sprawy ludzkie, podczas gdy ludzie, poprzez modlitwę i rytuały, również byli w stanie wpływać na duchy kami. Duchy kami koncentrowały się szczególnie w obszarach górskich, a we wczesnym shintoizmie możemy wyróżnić dwie główne kategorie uświęconych gór.

Jedna kategoria dotyczy gór czczonych ze względu na ich rolę w podtrzymywaniu egzystencji ludzi; przykładami są góry kojarzone z łowiectwem, rolnictwem i rybołówstwem. Wcześni rolnicy czcili góry jako wynalazców pogody. Chmury gromadziły się wokół szczytów, a ich deszcze zasilały strumienie lub spadały bezpośrednio na równiny. Wierzono zatem, że bóstwa górskie regulują przepływ życiodajnych wód i nadzorują cały proces cyklu rolniczego. Rolnicy wierzyli, że duchy gór schodzą z wysokich szczytów wczesną wiosną, aby strzec i odżywiać pola ryżowe, a następnie powracają w góry jesienią (w rzeczywistości duch góry, Yama no kamii ducha pola ryżowego, ta nie kami(, były wymienne). Niektóre z najwcześniejszych artefaktów z epoki kamienia odkrytych przez archeologów to ogromne, nieoszlifowane głazy u podnóża wielu świętych gór. Te głazy, zwane iwa-kura, czyli kamienne siedziska, były rytualnymi ołtarzami, na których mieszkańcy wsi odprawiali ceremonie rolnicze, witając i żegnając bóstwa. Inne szczyty górskie były czczone przez rybaków i żeglarzy. Starożytne mity mówią o górze Chokai i górze Taisen na Honsiu oraz górze Kaimon na Kiusiu jako o siedzibie bóstw kontrolujących nawigację i bezpieczeństwo żeglarzy.

Drugą kategorią świętych gór we wczesnym shintoizmie były góry związane z duchami zmarłych. Od wczesnej epoki kamiennej góry były znane jako kraina śmierci. Zwłoki porzucano lub grzebano u podnóża gór widocznych z miejsca, w którym zmarły mieszkał, a duchy zmarłych, jak wierzono, gromadziły się na szczytach tych gór. Wierzono, że po śmierci dusze przechodzą proces oczyszczenia, podczas którego stają się duchami Kami. Te duchy przodków, zamieszkujące góry i tym samym uświęcające je, miały moc wpływania na wszystkie sfery życia ludzkiego. Chociaż poszczególne góry były uważane w shintoizmie za święte, nie ma dowodów na to, że były odwiedzane w celach pielgrzymkowych ani że wzniesiono na nich jakiekolwiek budowle świątynne. Święte góry były prywatnymi siedzibami duchów i wystarczało, aby ludzie czcili je z daleka.

W VI wieku rozpoczął się znaczący import chińskiej kultury i idei religijnych do Japonii, któremu towarzyszyła ewolucja w religijnym wykorzystaniu świętych gór. Naśladując dobrze ugruntowane tradycje buddyjskie i taoistyczne w Chinach kontynentalnych, święte góry shintoistyczne zaczęły służyć jako pustelnie dla buddyjskich pustelników i wędrownych ascetów, a następnie jako cele pielgrzymek dla członków rodziny cesarskiej i panującej arystokracji. W ten sposób, oprócz bycia obiektami kultu religijnego, święte góry stały się również areną praktyk religijnych. Na początku IX wieku powstały dwie buddyjskie sekty o tematyce górskiej: Tendai, skupiona wokół świętej góry Hiei w pobliżu dzisiejszego Kioto, oraz Shingon, na świętej górze Koya na półwyspie Kii.

Shingon, założony przez mędrca Kukai (774–835), podkreślał znaczenie świętych gór jako idealnych miejsc do praktyk religijnych i osiągnięcia stanu Buddy. Wspinaczka na góry była postrzegana jako symboliczny etap na ścieżce duchowego oświecenia, a każdy jej etap reprezentował etap przejścia przez sfery bytu sformułowane przez buddyzm. W okresie Heian (793–1185) na zboczach i szczytach wielu świętych gór shintoistycznych coraz częściej budowano świątynie buddyjskie. Wierzono, że rdzenni shintoiści tych gór byli w rzeczywistości manifestacjami bóstw buddyjskich; dlatego też wierzono, że pielgrzymka w góry przynosi jednocześnie łaski zarówno bóstw shintoistycznych, jak i buddyjskich.

W połowie okresu Heian, złożona interakcja sangaku shinko, szintoizmu i buddyzmu shingon dała początek jednej z najbardziej unikalnych i fascynujących praktyk religijnych na świecie. Chodziło o uświęcenie ogromnych, a zarazem precyzyjnie określonych obszarów wiejskich poprzez proces mandalizacji. Mandale mają różne definicje i zastosowania w różnych kontekstach buddyjskich. W buddyzmie shingon można je ogólnie wyjaśnić jako graficznie narysowane, symboliczne przedstawienia siedziby Buddy, które jednocześnie reprezentują fundamentalną esencję i naturę ludzkiego serca-umysłu. Praktykujący shingon wykorzystywali mandale jako pomoc w medytacji. Poprzez wizualne wejście w mandalę, przywołanie reprezentowanych tam bóstw i skierowanie się do centrum, medytujący stawiał kolejny krok ku osiągnięciu stanu Buddy. Cechą charakterystyczną sekty buddyzmu shingon jest nakładanie mandali na rozległe połacie ziemi, aby wyznaczyć rozległy plan świętych obszarów. Pielgrzymka do licznych świętych gór, zawartych w wielkich mandalach lądowych, a zwłaszcza do mandali Kumano na półwyspie Kii, stała się głębokim ćwiczeniem duchowego przebudzenia. Świętość pielgrzymki i jej transformująca moc były dostępne nie tylko w poszczególnych świętych miejscach, ale także na całej trasie mandali między nimi.

Równolegle z tym rozwojem regionalnej świętej przestrzeni i przyczyniając się do tego, powstało ruch religijny górskich ascetów znany jako Shugendo. Mieszanka przed-buddyjskich tradycji ludowych Sangaku shinko i Sinto, buddyzmu tantrycznego oraz chińskiej magii i taoizmu Yin-yang, Shugendo można z grubsza zdefiniować jako „sposób na opanowanie magiczno-ascetycznych mocy poprzez odwrót i praktykę w świętych górach „. Wezwano praktykujących Shugendo Yamabushi, termin ten oznaczał „tego, który leży lub śpi w górach”, a do sekty należeli różni asceci, jak nieoficjalni mnisi, wędrowni święci mężowie, przewodnicy pielgrzymkowi, niewidomi muzycy, egzorcyści, pustelnicy i uzdrowiciele.

Wiodący badacz Shugendo, H. Byron Earhart, wyjaśnia: „We wczesnych etapach rozwoju Shugendo yamabushi byli zazwyczaj nieżonatymi żebrakami, którzy spędzali większość czasu na praktykach religijnych w górach; w późniejszych okresach większość yamabushi była w związkach małżeńskich i albo miała swoje domy świątynne u podnóża świętych gór, albo odbywała okresowe pielgrzymki religijne i ascetyczne odosobnienia w górach… Kiedy yamabushi schodzili z gór, odwiedzali swoich „parafian”, aby udzielać błogosławieństw z góry lub wykonywać specjalne nabożeństwa uzdrawiania i egzorcyzmów. Yamabushi byli biegli w różnorodnych obrzędach oczyszczenia, formułach i zaklęciach. Religijny cel Shugendo był tak różnorodny, jak jego organizacja, technika i procedura. Ogólnie rzecz biorąc, sprowadzał się do wykorzystania mocy religijnej do zaspokojenia każdej wyobrażalnej ludzkiej potrzeby”. Ze względu na luźną organizację, brak doktryny tekstowej i atrakcyjność dla prostych, niepiśmiennych mieszkańców wsi, Shugendo stał się popularnym ruchem w całej Japonii od XII wieku do czasów restauracji Meiji w 1868 roku. Według jednego z badań, w ponad 90% wiejskich świątyń w środkowo-północnej i północno-wschodniej Japonii posługiwali kapłani Shugendo.

Te dwa czynniki stymulowały praktykę pielgrzymowania do świętych gór: shingonowska mandalizacja świętej przestrzeni oraz tradycja shugendo, polegająca na wykorzystywaniu świętych gór jako poligonów rozwoju duchowego. Szlachta i arystokracja, ascetyczni pustelnicy i mnisi buddyjscy nie byli już jedynymi osobami odbywającymi pielgrzymki. W XII wieku chłopi i wiejscy rzemieślnicy również zaczęli podróżować przez tereny wiejskie do świętych gór. Wraz z rozwojem zwyczaju pielgrzymowania, rozwijała się sieć sanktuariów w całym kraju.

Oprócz wielkich skupisk świątyń mandali w świętych górach regionu Kumano, na przestrzeni wieków okresów Kamakura, Muromachi i Tokugawa rozwinęły się inne tradycje pielgrzymkowe. Ogólnie rzecz biorąc, tradycje te dzieliły się na dwa rodzaje. Jednym z nich były pielgrzymki oparte na wierze w charyzmatyczne osoby święte, takie jak 970-milowa podróż do 88 świątyń Kobo Daishi na wyspie Shikoku (Kobo Daishi to pośmiertny tytuł Kukai, założyciela buddyzmu Shingon).

Innym rodzajem pielgrzymek były pielgrzymki do miejsc związanych z konkretnymi bóstwami buddyjskimi, jak na przykład 1500-milowa podróż do 33 sanktuariów Bodhisattwy Kannon (Awalokiteśwary) na wyspie Honsiu. W okresie Tokugawy (1603–1867) te sanktuaria, zwane zbiorczo pielgrzymką Saikoku, przyciągały rzesze ludzi, ponieważ wierzono, że Kannon przybierała ciała w każdym z tych miejsc, aby pomagać istotom czującym w 33 określonych rodzajach cierpienia.

Ponadto, od XII wieku powstało wiele bractw religijnych, aktywnie promujących pielgrzymki. Do dziś bractwa te organizują i prowadzą grupowe pielgrzymki do świętych gór. Pielgrzymki i święte góry odegrały zatem istotną rolę w ewolucji japońskiej kultury i religii. Czy to w dziękczynieniu za deszcze i obfite plony, czy też w poszukiwaniu pomocy duchów Kami, czy też błogosławieństwa buddyjskich bóstw, Japończycy konsekwentnie uznawali mądrość oderwania się od świata społecznego, aby okresowo na nowo nawiązać kontakt ze świętymi miejscami pokoju i mocy. (Czytelników zainteresowanych głębszym zgłębieniem japońskich tradycji pielgrzymkowych i miejsc świętych odsyłamy do prac Earhart, Davisa, Foarda, Graparda, Horiego, Statlera, Swansona, Readera i Tanaki wymienionych w bibliografii).

Aby uzyskać dodatkowe informacje na temat świętych gór i pielgrzymek w Japonii:

http://www.onmarkproductions.com/html/holy-mountains-sacred-shrines.html
http://www.onmarkproductions.com/html/pilgrimages-pilgrims-japan.html