Wprowadzenie do miejsc pielgrzymkowych w Indiach

Indie to rozległy kraj, zamieszkały przez różnorodne i starożytne cywilizacje, a ich geografia religijna jest bardzo złożona. Aby zrozumieć złożoność sytuacji, należy wziąć pod uwagę dwa aspekty życia Indii: charakterystyczne dla niego bycie mozaiką etniczną i kulturową oraz starożytne wiejskie podstawy wielu z jego religijnych i kulturowych wzorców.

Proces mieszania się ras i kultur, który rozpoczął się w Indiach 5000–10,000 XNUMX lat temu, trwał nieprzerwanie aż do czasów historycznych. Choć Indie, odizolowane od reszty Azji z trzech stron oceanami i nieprzebytymi pasmami górskimi na północy, doświadczały niemal nieustannego napływu różnorodnych wpływów kulturowych z północnego zachodu i południowego wschodu (w tym niezwykle dawnych migracji z zatopionego kontynentu Sundaland, który znajdował się na terenie dzisiejszej Indonezji). W trzecim tysiącleciu p.n.e. Indie były zamieszkiwane na tropikalnym południu przez lud Drawidów, w regionach centralnych i północno-wschodnich przez rdzenne plemiona górskie i leśne, a na północnym zachodzie przez wysoko rozwiniętą cywilizację doliny Indusu, znaną jako kultura harappańska.

Religia ludów Harappa, budujących miasta, wydaje się być kultem płodności skupionym wokół Wielkiej Matki, podczas gdy wiejscy Drawidowie i przedstawiciele różnych kultur plemiennych czcili szeroką gamę duchów natury, zarówno dobroczynnych, jak i demonicznych. Teorie antropologiczne z XIX i XX wieku (wywodzące się z tendencyjnego europocentrycznego spojrzenia) głosiły, że około 1800 roku p.n.e. koczowniczy lud zwany Ariami przybył do północno-zachodnich Indii ze stepów Azji Środkowej. Wiele badań archeologicznych, pism świętych, lingwistycznych i mitologicznych przeprowadzonych w ciągu ostatnich kilku dekad wykazało błędność tej wcześniejszej teorii. Choć niewątpliwie prawdą jest, że migracje różnych grup kulturowych rzeczywiście napływały do Indii z północnego zachodu w starożytności, obecnie jest całkowicie jasne, że wysoce rozwinięta kultura kwitła już w regionie doliny Indusu na długo przed domniemanym przybyciem hipotetycznych najeźdźców z Azji Środkowej.

Nie wiemy, jak nazywali się ci archaiczni ludzie, zamieszkujący już północno-zachodnie Indie, ale termin „Aryjczycy” nie jest już uważany za odpowiedni dla nich. Obecne badania naukowe przyjęły termin „harappańscy” po tym, jak na początku XX wieku jedno z wielkich miast tej kultury nazwano Harappą. Naukowcy znacznie przesunęli również datę powstania kultury harappańskiej na około 1900 r. p.n.e. (lub wcześniej), co stawia ją w jednym rzędzie z najstarszymi kulturami Egiptu i Mezopotamii. Kultura harappańska posiadała wyrafinowaną religię zwaną wedyzmem (ponownie, nie wiemy, jak sami ludzie nazywali swoją religię), która czciła potężnych bogów, takich jak Indra, bóg deszczu; Agni, bóg ognia; i Surja, bóg słońca. W ciągu tysiącleci kultury harappańskiej religia wedyzmu rozwijała się w coraz bardziej złożonej formie z ezoterycznymi rytuałami i magicznymi pieśniami, później skodyfikowanymi w świętych tekstach hinduistycznych znanych jako Wedy.

Religia określana jako hinduizm pojawiła się dopiero w wiekach poprzedzających erę chrześcijańską. Hinduizm to zbiór wierzeń i praktyk religijnych wywodzących się z wedyzmu i kultów płodności ludów harappańskich oraz animistycznych, szamańskich i dewocyjnych praktyk szeroko zróżnicowanych, wiejskich kultur rdzennych mieszkańców południowych, środkowych i wschodnich Indii. Do tej mieszanki dodawały i dodatkowo wzbogacały ją rozwijające się równolegle religie dżinizmu i buddyzmu. Kultura indyjska wykształciła w ten sposób fascynujący zbiór wierzeń i zwyczajów religijnych, od prostego, animistycznego kultu duchów natury w zwykłym kamieniu lub drzewie, po złożone, ściśle skodyfikowane rytuały bramińskie praktykowane w wielkich ośrodkach pielgrzymkowych.

W Indiach znajdujemy najstarszą, nieprzerwanie działającą tradycję pielgrzymkową na świecie. Praktyka pielgrzymkowa w Indiach jest głęboko zakorzeniona w psychice kulturowej, a liczba miejsc pielgrzymkowych jest tak duża, że cały subkontynent można postrzegać jako jedną wielką i ciągłą przestrzeń świętą. Nasze najwcześniejsze źródła informacji na temat świętej przestrzeni pochodzą z Rygwedy i Atharwawedy. Chociaż akt pielgrzymki nie jest w tych tekstach wprost omawiany, górskie doliny i ujścia rzek są omawiane z szacunkiem, a także wspominane są zalety podróżowania do takich miejsc. Po okresie wedyjskim praktyka pielgrzymkowa wydaje się być dość powszechna, o czym świadczą fragmenty wielkiego eposu Mahabharata (350 r. p.n.e.), który wymienia ponad 300 świętych miejsc na całym subkontynencie. Większość z tych miejsc od dawna była uważana za święte przez rdzennych mieszkańców regionu i dopiero później została wymieniona w Mahabharacie, gdy różne obszary znalazły się pod wpływem hinduizmu. W momencie spisania Puran (świętych tekstów z okresu od II do XV w. n.e.) liczba wymienionych miejsc znacznie wzrosła, co odzwierciedlało postępującą asymilację miejsc świętych Aborygenów i wzrost znaczenia pielgrzymek jako zwyczajowej praktyki religijnej.

Hindusi nazywają święte miejsca, do których podróżują, tirtha, a samą pielgrzymkę tirtha-yatra. Sanskryckie słowo tirtha oznacza bród rzeczny, stopnie prowadzące do rzeki lub miejsce pielgrzymek. W czasach wedyjskich słowo to mogło odnosić się tylko do świętych miejsc związanych z wodą, ale w czasach Mahabharaty tirtha zaczęło oznaczać każde święte miejsce, czy to jezioro, górę, las, czy jaskinię. Tirtha to jednak coś więcej niż tylko fizyczne miejsca. Pobożni hindusi wierzą, że są to duchowe brody, miejsca spotkania nieba i ziemi, miejsca, w których przekracza się rzekę samsary (niekończącego się cyklu narodzin, śmierci i odrodzenia), aby dotrzeć do odległego brzegu wyzwolenia. Pisząc w Banaras: Miasto Światła, Diana Eck mówi o tirthas jako o istnieniu

... kojarzony przede wszystkim z wielkimi czynami i występami bogów i bohaterów indyjskich mitów i legend. Jako próg między niebem a ziemią, tirtha jest nie tylko miejscem krzyżowania modlitw i obrzędów w górę, ale także miejscem przechodzenia bogów w dół. Te boskie zstąpienia są dobrze znanymi awatarami tradycji hinduskiej. Rzeczywiście, słowa tirtha i avatara pochodzą z pokrewnych korzeni werbalnych ... można powiedzieć, że awatary schodzą, otwierając drzwi tirtha, aby mężczyźni i kobiety mogli wznosić się w swoich rytuałach i modlitwach.

Chociaż tirtha to przede wszystkim miejsca, w których przebywał lub nadal przebywa bóg, bogini lub duch, istnieje jeszcze inny powód, dla którego niektóre miejsca mogą być uznawane za święte w tradycji hinduistycznej. Święte osoby, które prowadzą przykładne życie, nasycają swoje otoczenie świętością płynącą z ich praktyk duchowych. Wierni, którzy odwiedzali świętych za ich życia, często szukali inspiracji w tych samych miejscach po ich śmierci. Przez wiele wieków ludowe opowieści o życiu świętych osiągały wręcz legendarne rozmiary, przyciągając pielgrzymów z dalekich stron. Jeśli w sanktuarium donoszono o cudach, legendy o świętych rozchodziły się po całym kraju, przyciągając jeszcze więcej pielgrzymów.

W Indiach wszystkie świątynie są uważane za miejsca święte, dlatego osoby odwiedzające je z przyczyn religijnych można określić mianem pielgrzymów. Aby jednak świątynia mogła zostać uznana za prawdziwe sanktuarium pielgrzymkowe, musi mieć długą historię przyciągania pielgrzymów z obszarów geograficznych spoza swojego bezpośredniego regionu. Biorąc to pod uwagę, liczba miejsc pielgrzymkowych w Indiach jest nadal niezwykle duża; jeden z tekstów, Kalyana Tirthanka, opisuje 1,820 ważnych sanktuariów.

Opierając się na latach badań i pielgrzymek w Indiach, wybrałem mniejszą liczbę sanktuariów, około 150, jako główne miejsca pielgrzymek. Miejsca te obejmują cztery dhamy lub boskie siedziby w czterech punktach kompasu; Siedem Świętych Miast i ich główne świątynie; świątynie Jyotir, Svayambhu i Pancha Bhutha Linga; świątynie Shakti Pitha; strony Kumbha Mela; główne miejsca Vaisnava; Nava Graha Sthalas (świątynie planet); siedem świętych rzek (Ganga, Yamuna, Saraswati, Godavari, Narmada, Kaveri i Sarayu); cztery mutty Sri Adi Sankaracharyi (Badrinath / Joshimath, Puri, Sringeri i Dwarka); Arupadaividu (sześć świętych miejsc Pana Kumary); i niektóre inne kapliczki, które nie pasują do żadnej z wymienionych tutaj kategorii.

Omawiając miejsca pielgrzymkowe w tradycji hinduistycznej, warto powiedzieć kilka słów o liczbie i różnorodności bóstw w hinduizmie oraz o ikonicznych i anikonicznych formach, w jakich te bóstwa występują. Uosobienie tajemniczych sił wszechświata w antropomorficznych bóstwach tradycji hinduistycznej wiąże się zarówno ze zbieżnością w określone bóstwa najwyższe (trzema głównymi bóstwami są dziś bogowie Śiwa i Wisznu oraz bogini Śakti), jak i z rozszczepieniem na niezliczoną liczbę bóstw pomniejszych. Niektórzy autorzy nazywają to politeizmem, ale termin ten jest w tym przypadku nieprecyzyjny. Żaden hinduista nie wierzy poważnie w wielość bogów, ale zdaje sobie sprawę, że każdy z wielu bogów i bogiń jest jedynie aspektem Jednego Boga (Boga wszystkich innych religii). Większość hinduistów łączy swoje wierzenia z jednym lub drugim z trzech kultów, czcząc Śiwę, Wisznu lub Śakti jako najwyższą zasadę. Czyniąc to, nie negują istnienia dwóch pozostałych bóstw, lecz postrzegają je jako uzupełniające się, choć drugorzędne, przejawy tej samej boskiej mocy. Zatem hinduizm jest monoteistyczny; hinduista zawsze oddaje cześć konkretnemu bóstwu osobowemu ze świadomością, że wszystkie bóstwa są jedynie reprezentacjami jednego, nieuwarunkowanego, transcendentalnego, najwyższego bytu, znanego jako Brahman. Każde z bóstw większych i mniejszych jest rozumiane jako rodzaj okna lub soczewki, przez którą można dostrzec całą rzeczywistość.

Głównym celem pielgrzyma odwiedzającego święte miejsce jest otrzymanie darszanu bóstwa zamieszkującego wewnętrzne sanktuarium świątyni lub kaplicę na świeżym powietrzu. Słowo „darshan”, trudne do przetłumaczenia na język angielski, zazwyczaj oznacza pielgrzyma, który ma wizję i/lub doświadczenie bóstwa. Hindusi wierzą, że bóstwo faktycznie manifestuje się w wizerunku, posągu lub ikonie świątyni. Otrzymanie darszanu bóstwa oznacza duchową komunię z nim. Wizerunek bóstwa może być wizerunkiem ikonicznym lub reprezentacyjnym, który w pewnym stopniu przypomina jego mityczny temat, lub formą anikoniczną, która jedynie symbolizuje bóstwo.

W wielu znanych indyjskich sanktuariach nie ma pięknych posągów bogów i bogiń; są jedynie anikoniczne bloki kamienne lub pnie drzew. Ta tradycja anikonicznych wizerunków wywodzi się z wiejskich religii ludowych starożytnych Indii i świadczy o wielkiej starożytności świętości niektórych miejsc. W swojej pierwotnej fazie sanktuarium mogło być jedynie prymitywną chatą przykrytą kamieniem, który zarówno reprezentował, jak i zawierał w sobie ducha świata przyrody. W miarę upływu tysiącleci i powolnego przekształcania się małej wiejskiej wioski w większe miasto, mity dotyczące kamienia i otaczającej go świątyni były bogato rozbudowane. Dlatego ważne jest, aby podczas badania lub odwiedzania monumentalnych sanktuariów pielgrzymkowych w Indiach pamiętać, że wiele z nich ma swoją architektoniczną genezę w prostych sanktuariach przyrody archaicznego ludu wiejskiego.

Mity i legendy tych świętych miejsc mają swoje korzenie w odczuwanym przez starożytnych ludzi doświadczeniu cech i właściwości naturalnego otoczenia. Różnorodne mityczne cechy osobowości bóstw w sanktuariach pielgrzymkowych można zatem interpretować jako metafory tego, jak duch miejsca wpłynął na ludzi. Duch miejsca to nie tylko zmyślona historia; to rzeczywistość, energia i obecność, która głęboko porusza i oddziałuje na ludzi. Dlaczego niektóre miejsca określa się mianem miejsca zamieszkania bóstwa żeńskiego, a inne – bóstwa męskiego? Czy nie dlatego, że niektórzy starożytni mieszkańcy wsi, głęboko związani z ziemią jako żywą istotą, wyczuwali w danym miejscu obecność żeńską lub męską i mówili o niej w kategoriach antropomorficznych? Artystyczne przedstawienie posągu lub obrazu nadało tym terminom formę reprezentacyjną.

Zagłębiając się w tę kwestię, zapytajmy zatem, dlaczego nie istnieją po prostu bóstwa męskie i żeńskie, ale, mówiąc precyzyjniej, dlaczego istnieją różne rodzaje bóstw męskich i żeńskich? Konwencjonalne wyjaśnienia odwołują się do bujnej ludzkiej wyobraźni, bogatego i różnorodnego wkładu protoreligijnego w kształtujący się hinduizm oraz prehistorycznej deifikacji charyzmatycznych postaci ludzkich w legendarne archetypy. Chociaż wszystkie te zjawiska miały miejsce, nie są to jedyne wyjaśnienia. Centralnym założeniem mojej teorii jest to, że różne cechy osobowości bóstw wynikają z różnych cech ducha Ziemi, manifestującego się w różnych lokalizacjach geograficznych. Aby zrozumieć jakość, charakter lub moc konkretnego miejsca, wystarczy zbadać naturę bóstwa tam czczonego. W mitologicznej formie bóstwa zakodowany jest jasny przekaz wskazujący, jak dane święte miejsce może na nas oddziaływać.

Aby uzyskać dodatkowe informacje:

• Lista świętych miejsc w Indiach